Για δεκαετίες, η συζήτηση γύρω από την ευρωπαϊκή κτηνοτροφία ήταν μονοδιάστατη και εστίαζε αποκλειστικά στους οικονομικούς δείκτες: το κόστος των ζωοτροφών, τις τιμές της ενέργειας, τον ανταγωνισμό από εισαγωγές χαμηλού κόστους και τη διαρκή συμπίεση των περιθωρίων κέρδους των παραγωγών. Σήμερα, όμως, το σκηνικό αλλάζει άρδην. Οι πρόσφατες εξάρσεις σοβαρών ζωονόσων στα νοτιοανατολικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης -με χαρακτηριστικά παραδείγματα την ευλογιά των αιγοπροβάτων και την πανώλη των μικρών μηρυκαστικών σε Ελλάδα και Βουλγαρία- μετατρέπουν ένα παραδοσιακά κτηνιατρικό ζήτημα σε πρόκληση στρατηγικής ασφάλειας.

Η τρωτότητα μιας ενιαίας αγοράς

Η τρέχουσα υγειονομική κρίση φέρνει στην επιφάνεια τη δομική ευθραυστότητα του ευρωπαϊκού μοντέλου παραγωγής. Σε μια ενιαία αγορά που χαρακτηρίζεται από έντονες εμπορικές ροές και διασυνδεδεμένες εφοδιαστικές αλυσίδες, ακόμη και μια περιορισμένη, τοπική εστία μπορεί να προκαλέσει ντόμινο αρνητικών εξελίξεων.

Ο κίνδυνος πολλαπλασιάζεται εξαιτίας δύο βασικών παραγόντων:

• Ανομοιομορφία ελέγχων: Οι αποκλίσεις στους μηχανισμούς επιτήρησης μεταξύ των κρατών-μελών δημιουργούν «τυφλά σημεία».
• Παράνομη διακίνηση: Το λαθρεμπόριο ζώων και προϊόντων ακυρώνει στην πράξη τα μέτρα προστασίας, λειτουργώντας ως ιδανικός αγωγός διασποράς μεταδοτικών νοσημάτων.

Εάν ανάλογες επιζωοτίες επεκταθούν σε παραγωγικούς πυλώνες της Κεντρικής και Νότιας Ευρώπης, όπως η Γαλλία, η Ισπανία ή η Ιταλία, οι επιπτώσεις στις εξαγωγές, στις τιμές και στην επάρκεια αγαθών θα είναι πρωτοφανείς.

Η σκιά της δολιοφθοράς και των υβριδικών απειλών

Το γεγονός ότι αυτές οι εξάρσεις εκδηλώνονται με πρωτοφανή ένταση και συγχρονισμό σε ευαίσθητες συνοριακές ζώνες, έχει αρχίσει να αλλάζει τον τρόπο που οι αναλυτές προσεγγίζουν το πρόβλημα

Πέρα από τα προφανή ζητήματα βιοασφάλειας, παράνομων διακινήσεων και ελλιπών ελέγχων, ενισχύεται σταδιακά και η συζήτηση γύρω από το κατά πόσο οι αγροδιατροφικές αλυσίδες μπορούν να καταστούν ευάλωτες σε μορφές υβριδικής πίεσης ή ακόμη και σκόπιμης αποσταθεροποίησης.

Σε ένα διεθνές περιβάλλον αυξημένων γεωπολιτικών ανταγωνισμών, η διατάραξη της πρωτογενούς παραγωγής και της επισιτιστικής επάρκειας θεωρείται πλέον από κάποιους αναλυτές πιθανός παράγοντας οικονομικής και κοινωνικής πίεσης προς τα κράτη.

Παρότι δεν υπάρχουν δημόσια τεκμηριωμένα στοιχεία που να αποδεικνύουν οργανωμένη δολιοφθορά στις πρόσφατες ευρωπαϊκές εξάρσεις ζωονόσων, η ίδια η συζήτηση αναδεικνύει πόσο κρίσιμη θεωρείται πλέον η προστασία της αγροδιατροφικής ασφάλειας στην ευρωπαϊκή στρατηγική σκέψη.

Η επισιτιστική αυτονομία ως αναγκαιότητα

Οι διαδοχικές γεωπολιτικές, ενεργειακές και υγειονομικές κρίσεις των τελευταίων ετών κατέστησαν σαφές ότι η διατροφική επάρκεια δεν μπορεί να θεωρείται πλέον δεδομένη. Η κτηνοτροφία δεν συνιστά απλώς έναν οικονομικό κλάδο, αλλά θεμελιώδη πυλώνα κοινωνικής συνοχής, περιφερειακής σταθερότητας και επισιτιστικής ασφάλειας.

Η σταδιακή αποδυνάμωση του πρωτογενούς τομέα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη εξάρτηση από εισαγωγές τρίτων χωρών, εντείνει την ευάλωτη θέση της Ευρώπης απέναντι σε εξωγενείς πιέσεις και διαταραχές.

Απαντώντας σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η Ευρωπαϊκή Ένωση αναπροσαρμόζει τη στρατηγική της, δίνοντας έμφαση σε τέσσερις βασικούς άξονες:

1. Αυστηροποίηση των εξωτερικών συνόρων: Εντατικοποίηση των κτηνιατρικών ελέγχων και των μέτρων βιοασφάλειας στις πύλες εισόδου από τρίτες χώρες.
2. Θωράκιση της εφοδιαστικής αλυσίδας: Αναβάθμιση των συστημάτων ιχνηλασιμότητας και των πρωτοκόλλων βιοασφάλειας κατά τη διακίνηση ζώων και ζωικών προϊόντων.
3. Επιδημιολογική ετοιμότητα: Ενίσχυση της διασυνοριακής συνεργασίας και των μηχανισμών έγκαιρης ανίχνευσης και προειδοποίησης.
4. Στρατηγική πρόληψη: Μετάβαση από την αντιμετώπιση κρίσεων στην οικοδόμηση ενός πραγματικά ανθεκτικού αγροδιατροφικού συστήματος, με έμφαση στην πρόληψη και την ετοιμότητα.

Η προστασία του ζωικού κεφαλαίου και της εγχώριας παραγωγής ξεπερνά πλέον τα στενά όρια της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής. Αναδεικνύεται σε ζήτημα εθνικής και ευρωπαϊκής ασφάλειας, άρρηκτα συνδεδεμένο με τη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης σε ένα ολοένα πιο ασταθές και ανταγωνιστικό διεθνές περιβάλλον.